Cha mẹ mất để lại nợ, con cái có phải trả thay?

[Tham vấn bởi: Luật Sư Bui Thi Nhung]

Bài viết dưới đây đề cập đến nội dung pháp lý liên quan đến Cha mẹ mất để lại nợ, con cái có phải trả thay? Những khoản chi phí và nghĩa vụ được ưu tiên thanh toán trước từ di sản? được Công Ty Luật Tuyết Nhung Bùi giải đáp sử dụng vào mục đích tham khảo. 

1. Cha mẹ mất để lại nợ, con cái có phải trả thay?

Khi cha mẹ qua đời nhưng vẫn còn các khoản vay, nợ hoặc nghĩa vụ tài sản chưa được thực hiện, nhiều người lo ngại rằng con cái có phải dùng tài sản riêng của mình để thanh toán thay hay không. Đặc biệt, trong trường hợp giá trị khoản nợ lớn hơn giá trị tài sản cha mẹ để lại, việc xác định trách nhiệm của người con càng trở nên quan trọng.

Theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015, việc cha mẹ qua đời không đồng nghĩa với việc toàn bộ khoản nợ đương nhiên trở thành nghĩa vụ riêng của con cái. Trách nhiệm của người thừa kế về nguyên tắc được xác định trong phạm vi di sản mà người chết để lại.

1.1 Người thừa kế chỉ thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản được hưởng

Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về việc thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại, cụ thể:

“Điều 615. Thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại
1. Những người hưởng thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản do người chết để lại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.
2. Trường hợp di sản chưa được chia thì nghĩa vụ tài sản do người chết để lại được người quản lý di sản thực hiện theo thỏa thuận của những người thừa kế trong phạm vi di sản do người chết để lại.
3. Trường hợp di sản đã được chia thì mỗi người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại tương ứng nhưng không vượt quá phần tài sản mà mình đã nhận, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.
4. Trường hợp người thừa kế không phải là cá nhân hưởng di sản theo di chúc thì cũng phải thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại như người thừa kế là cá nhân.”

Theo đó, những người hưởng thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết trong phạm vi di sản do người chết để lại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Vì vậy, việc một người trở thành người thừa kế không đồng nghĩa với việc họ phải dùng tài sản riêng để thanh toán toàn bộ khoản nợ của người đã chết.

Nói cách khác, việc một người là con và đồng thời là người hưởng thừa kế không có nghĩa người đó phải dùng tài sản riêng để thanh toán toàn bộ khoản nợ của cha mẹ. Quan hệ huyết thống giữa cha mẹ và con không tự làm phát sinh nghĩa vụ trả thay toàn bộ khoản nợ.

Ví dụ, nếu người con được hưởng phần di sản trị giá 500 triệu đồng, thì về nguyên tắc, nghĩa vụ tài sản mà người con phải thực hiện với tư cách người thừa kế cũng không vượt quá giá trị 500 triệu đồng. Không thể chỉ vì người con là người thừa kế mà mặc nhiên yêu cầu họ dùng thêm tài sản riêng để thanh toán phần nghĩa vụ vượt quá giá trị di sản đã nhận.

Trường hợp di sản chưa được chia, nghĩa vụ tài sản do người chết để lại được người quản lý di sản thực hiện theo thỏa thuận của những người thừa kế và trong phạm vi di sản do người chết để lại. Như vậy, trong thời điểm di sản chưa được phân chia, việc thực hiện nghĩa vụ tài sản được giải quyết từ khối di sản, thay vì yêu cầu từng người thừa kế tự mình dùng tài sản riêng để thanh toán.

Chẳng hạn, cha mẹ mất để lại một căn nhà, một khoản tiền tiết kiệm và một khoản nợ. Nếu những người thừa kế chưa thực hiện việc phân chia di sản thì việc thực hiện nghĩa vụ tài sản cần được xem xét trong phạm vi khối di sản này.

Trường hợp di sản đã được chia, mỗi người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại tương ứng với phần tài sản mình đã nhận. Lưu ý, trách nhiệm này không vượt quá phần tài sản mà người đó đã nhận, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.

Do đó, pháp luật không quy định người con phải “gánh nợ” của cha mẹ chỉ vì quan hệ huyết thống. Nếu là người hưởng thừa kế, trách nhiệm của người con được xác định theo giá trị di sản mà người đó nhận được.

Tuy nhiên, đối với trường hợp có thỏa thuận khác. Nếu những người có liên quan có thỏa thuận về việc thực hiện nghĩa vụ tài sản theo cách khác thì trách nhiệm có thể được xác định theo nội dung thỏa thuận đó.

1.2 Con có phải dùng tài sản riêng để trả nợ do cha mẹ để lại không?

Cần phân biệt nghĩa vụ phát sinh từ quan hệ thừa kế với nghĩa vụ mà chính người con đã trực tiếp cam kết. Trường hợp người con đồng thời là người cùng vay, người có nghĩa vụ liên đới, người bảo lãnh hoặc đã có một cam kết nghĩa vụ độc lập khác thì trách nhiệm của người con phải được xem xét dựa trên giao dịch và cam kết cụ thể.

Chẳng hạn, nếu người con cùng ký hợp đồng vay với cha mẹ với tư cách người đồng vay, người có nghĩa vụ liên đới hoặc đã thực hiện một cam kết bảo lãnh cho khoản vay thì trách nhiệm của người con phải được xem xét dựa trên hợp đồng, thỏa thuận và quy định pháp luật điều chỉnh quan hệ nghĩa vụ đó.

Trong trường hợp này, không thể chỉ áp dụng nguyên tắc “chỉ chịu trách nhiệm trong phạm vi di sản” để kết luận rằng người con chỉ phải thanh toán bằng phần tài sản được thừa kế. Bởi lẽ, người con đang có một nghĩa vụ riêng phát sinh từ giao dịch mà mình đã tham gia hoặc cam kết.

Do đó, khi cha mẹ mất để lại các khoản nợ, không thể chỉ căn cứ vào quan hệ cha mẹ – con để kết luận người con phải trả toàn bộ khoản nợ. Cần xác định người con có phải là người thừa kế hay không? giá trị di sản mà họ nhận được là bao nhiêu? và họ có đồng thời có nghĩa vụ độc lập nào đối với khoản nợ hay không?

Tóm lại, cha mẹ mất để lại nợ không đồng nghĩa với việc con cái phải dùng tài sản riêng để trả thay toàn bộ khoản nợ. Trường hợp người con thực hiện nghĩa vụ với tư cách người thừa kế, trách nhiệm về nguyên tắc được giới hạn trong phạm vi di sản mà người đó nhận được, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Chỉ khi người con có một nghĩa vụ độc lập như cùng vay, có nghĩa vụ liên đới, bảo lãnh hoặc cam kết khác thì trách nhiệm mới được xem xét theo căn cứ riêng của nghĩa vụ đó.

2. Những khoản chi phí và nghĩa vụ được ưu tiên thanh toán trước từ di sản

Không phải tất cả nghĩa vụ tài sản của người chết đều được thanh toán theo cùng một thứ tự. Điều 658 Bộ luật Dân sự 2015 quy định thứ tự ưu tiên thanh toán các nghĩa vụ tài sản và chi phí liên quan đến thừa kế. Cụ thể:

“Điều 658. Thứ tự ưu tiên thanh toán
Các nghĩa vụ tài sản và các khoản chi phí liên quan đến thừa kế được thanh toán theo thứ tự sau đây:
1. Chi phí hợp lý theo tập quán cho việc mai táng.
2. Tiền cấp dưỡng còn thiếu.
3. Chi phí cho việc bảo quản di sản.
4. Tiền trợ cấp cho người sống nương nhờ.
5. Tiền công lao động.
6. Tiền bồi thường thiệt hại.
7. Thuế và các khoản phải nộp khác vào ngân sách nhà nước.
8. Các khoản nợ khác đối với cá nhân, pháp nhân.
9. Tiền phạt.
10. Các chi phí khác.”

Theo đó, trước hết là chi phí hợp lý theo tập quán cho việc mai táng; tiền cấp dưỡng còn thiếu; chi phí cho việc bảo quản di sản; tiền trợ cấp cho người sống nương nhờ; tiền công lao động; tiền bồi thường thiệt hại; thuế và các khoản phải nộp khác vào ngân sách nhà nước. Sau các khoản trên mới đến các khoản nợ khác đối với cá nhân, pháp nhân, tiếp đó là tiền phạt và các chi phí khác.

Như vậy, không phải cứ có chủ nợ yêu cầu là toàn bộ di sản được dùng ngay để thanh toán khoản nợ đó. Cần xác định khoản nghĩa vụ thuộc trường hợp nào và thứ tự thanh toán theo quy định pháp luật.

Ví dụ, nếu người chết để lại một khoản tiền nhưng đồng thời còn tiền công chưa thanh toán cho người lao động, tiền cấp dưỡng còn thiếu và khoản vay của một cá nhân, thì khi xử lý di sản cần xem xét thứ tự ưu tiên theo Điều 658 trước khi xác định phần tài sản còn lại để thanh toán các khoản nợ khác.

[EN]

[Consulted by: Lawyer Bui Thi Nhung]

The following article discusses legal issues concerning whether children are required to repay debts left by their deceased parents, and which expenses and obligations are given priority for payment from the estate. The contents are provided by Tuyet Nhung Bui Law Firm for reference purposes.

1. If parents die leaving debts, are their children required to repay them?

When parents pass away while still having outstanding loans, debts, or unfulfilled financial obligations, many people are concerned about whether their children must use their own assets to repay those debts. This issue becomes particularly important when the value of the debts exceeds the value of the assets left by the parents.

Under the 2015 Civil Code, the death of parents does not mean that all of their debts automatically become the personal obligations of their children. In principle, the liability of heirs is determined within the scope of the estate left by the deceased.

1.1 Heirs are only responsible for financial obligations within the scope of the inherited estate

Article 615 of the 2015 Civil Code provides for the performance of financial obligations left by a deceased person, specifically:

Accordingly, heirs are responsible for performing the financial obligations of the deceased within the scope of the estate left by the deceased, unless otherwise agreed. Therefore, becoming an heir does not mean that the heir must use their own assets to repay all of the deceased person’s debts.

In other words, being both a child and an heir does not mean that the child must use their own assets to pay the parents’ entire debt. The blood relationship between parents and children does not, by itself, give rise to an obligation to repay all of the parents’ debts.

For example, if a child inherits assets worth VND 500 million, in principle, the financial obligations that the child must perform as an heir also cannot exceed VND 500 million. The child cannot be required to use additional personal assets to pay the portion of the obligations exceeding the value of the inherited estate merely because they are an heir.

Where the estate has not yet been distributed, the financial obligations left by the deceased shall be performed by the estate administrator in accordance with the agreement of the heirs and within the scope of the estate. Therefore, while the estate remains undistributed, the financial obligations are settled from the estate rather than by requiring each heir to use their own assets to make payment.

For example, suppose the parents leave behind a house, a savings account, and an outstanding debt. If the heirs have not yet distributed the estate, the performance of the financial obligations should be considered within the scope of the estate as a whole.

Where the estate has already been distributed, each heir shall perform the financial obligations left by the deceased in proportion to the assets they have received. Notably, this liability may not exceed the value of the assets received by that heir, unless otherwise agreed.

Therefore, the law does not require a child to “shoulder” their parents’ debts merely because of their blood relationship. If the child is an heir, their liability is determined based on the value of the estate they receive.

However, there may be cases where the parties have agreed otherwise. If the relevant parties have agreed on a different arrangement for performing the financial obligations, liability may be determined according to the terms of that agreement.

1.2. Must children use their own assets to repay debts left by their parents?

It is necessary to distinguish obligations arising from inheritance from obligations that the child has personally undertaken. If the child is also a co-borrower, a jointly liable obligor, a guarantor, or has made another independent commitment, the child’s liability must be determined based on the specific transaction and commitment.

For example, if the child signed a loan agreement together with the parents as a co-borrower, a jointly liable obligor, or provided a guarantee for the loan, the child’s liability must be considered based on the contract, agreement, and legal provisions governing that obligation.

In such cases, it is not sufficient to apply the principle that liability is limited to the scope of the estate and conclude that the child only has to make payment from the inherited assets. This is because the child has a separate obligation arising from a transaction that they participated in or expressly undertook.

Therefore, when parents die leaving debts, it is not possible to conclude solely on the basis of the parent-child relationship that the child must repay the entire debt. It is necessary to determine whether the child is an heir, the value of the estate they have received, and whether they also have any independent obligation in relation to the debt.

In summary, parents dying with outstanding debts does not mean that their children must use their own assets to repay the entire debt. Where the child performs the obligation in their capacity as an heir, their liability is, in principle, limited to the scope of the estate they receive, unless otherwise agreed. Only where the child has an independent obligation, such as being a co-borrower, jointly liable obligor, guarantor, or having made another commitment, will their liability be determined on the separate legal basis applicable to that obligation.

2. Expenses and obligations given priority for payment from the estate

Not all financial obligations of a deceased person are paid in the same order. Article 658 of the 2015 Civil Code provides the order of priority for payment of financial obligations and expenses related to inheritance. Specifically:

Accordingly, priority is first given to reasonable customary burial expenses, outstanding maintenance payments, expenses for preservation of the estate, allowances for dependants, wages, compensation for damage, and taxes and other amounts payable to the state budget. Only after these obligations are addressed are other debts owed to individuals and legal entities paid, followed by fines and other expenses.

Therefore, the existence of a creditor’s claim does not mean that the entire estate can immediately be used to repay that particular debt. It is necessary to determine which category the obligation falls into and apply the statutory order of priority for payment.

For example, if a deceased person leaves behind a sum of money while also having outstanding wages owed to employees, unpaid maintenance obligations, and a loan owed to an individual, the estate must be handled in accordance with the order of priority under Article 658 before determining the remaining assets available to pay other debts.